Духот на Хонг Конг: Како „Ефикасноста и Профитот“ го Убиваат Сајберпанк Градот

Кога култниот аниме филм „Ghost in the Shell“ се појави на екраните во 1995 година, тој не само што го редефинираше научно-фантастичниот жанр, туку и воспостави визуелен репер за сајберпанк естетиката [3]. Но, малкумина знаат дека неговата густа, слоевита и наизглед невозможна градска средина е целосно заснована на реално место: Хонг Конг [1, 2]. Директорот Мамору Оши специјално патувал во Хонг Конг за да ја проучува неговата уникатна архитектура, изјавувајќи дека градот поседува енергија што не може да се најде на ниту едно друго место во светот [3].

Денес, три децении подоцна, Хонг Конг се наоѓа пред егзистенцијална криза. Исто како и главниот лик во филмот, Мотоко, која ги заменува своите делови од телото со вештачки со цел да стане побрза и поефикасна, Хонг Конг го заменува своето историско ткиво дел по дел [1, 40]. Прашањето што го поставува филмот – „Ако го замените вашето тело и вашата меморија, дел по дел, во кој момент престанувате да бидете вие?“ – сега стана суровото реално прашање за самиот град [1, 43].

1. „Град без тло“: Географијата како судбина

Хонг Конг често се нарекува „град без тло“ од страна на архитектите [2]. Ова не е само метафора – во Хонг Конг можете да пешачите со часови низ пешачки мостови, паркови и трговски центри без воопшто да го допрете уличниот асфалт [2, 19].

Оваа екстремна вертикалност и густина не биле избор, туку единствена опција [2, 3]. Поради ретки географски и политички услови, планините и пристаништето покриваат дури три четвртини од Хонг Конг, оставајќи ги само тесните крајбрежни појаси слободни за градење [2]. Дополнително, целото земјиште е во сопственост на владата, која го дава под закуп на приватни инвеститори по екстремно високи цени [2]. Оваа констелација го принудила градот да расте нагоре, претворајќи ја секоја педа во математичка пресметка за максимално искористување на просторот [2, 14].

2. Tong Lau: Срцето на оригиналниот Хонг Конг

За да го разбереме развојот на Хонг Конг во текот на изминатиот век, мора да ги погледнеме „Tong Lau“ (кинески згради), кои се разликуваат од европските згради „Yeung Lau“ изградени од Британците [5, 6]. Додека британските вили биле наменети за едно семејство со една функција, Тонг Лау биле слика за кинескиот прагматизам: продавници на приземјето, семејни станови на горните катови, па дури и мали фабрики во самите згради [6].

По Втората светска војна, милиони бегалци пристигнале во Хонг Конг бегајќи од граѓанската војна, револуцијата и сиромаштијата во Кина [7]. Под британска заштита, нивниот приватен имот и капитал биле безбедни [7, 9]. Хонг Конг брзо станал слободно пристаниште без царини, а бројот на фабрики пораснал од 1.000 во 1947 година на 11.000 во 1967 година [8].

Во овие пренатрупани Тонг Лау згради се одвивал комплетниот животен циклус на светските производи [8, 9]:

• Наутро се внесувале материјали од пристаништата во зградата [9].

• Во текот на денот, семејствата на горните катови шиеле кошули, правеле играчки, перики или пластично цвеќе [8, 9].

• Навечер, спакуваните производи се испраќале директно во Њујорк или Лондон [9].

• Работниците си легнувале во своите тесни кревети во истите соби, за следниот ден процесот да почне одново [9].

Иако овие простори биле пренаселени и често лошо одржувани, локалното население денес се сеќава на нив со носталгија, бидејќи тие ја рефлектираат неверојатната енергија, солидарност и оптимизам на тоа време [9, 10]. Денес, Тонг Лау масовно се уриваат за да направат место за 40-катни модерни станбени кули, каде профитот по квадратен метар е објективно многу поголем [10, 11]. Со секое нивно уривање, градот ја губи својата меморија [11, 43].

3. Архитектура управувана од „Ефикасност и Профит“

Модерната инфраструктура на Хонг Конг е вистинско ремек-дело на урбаното инженерство, но е комплетно водена од два поима: ефикасност и профит [13, 14].

• Ескалаторот Central-Mid-Levels: Најдолгиот отворен систем на ескалатори во светот, долг 800 метри и со висинска разлика од 135 метри, пренесува околу 55.000 патници дневно [14, 15]. Овој огромен проток на луѓе случајно ја создал популарната зона „SoHo“, полна со барови и ресторани [15].

• Моделот „Железница плус Имот“ (Rail Plus Property Model): Хонгконгшката железница (MTR) не е само превозник – таа е и инвеститор [16]. MTR ги гради линиите и истовремено го развива земјиштето околу станиците [16]. Профитот од недвижностите го финансира метрото, а близината на метрото ја крева вредноста на имотите [16]. Овој систем е толку ефикасен што MTR остварува огромен профит само од продажба на билети, покривајќи речиси двојно повеќе од трошоците за работа [16].

• „Birthday Cake“ развој: Овој економски модел создал специфична урбана форма – метро станица во основата, трговски центар во средината и станбени кули на врвот [17]. Трговскиот центар во суштина стана де факто јавен плоштад, каде граѓаните се принудени постојано да минуваат низ продавниците за да стигнат до своите домови [17].

4. Скриената цена на супер-ефикасноста

Зад ефикасните дијаграми и тридимензионалните мрежи кои ги воодушевуваат архитектите, се крие суровата реалност за обичните луѓе [19, 25, 26]. Бидејќи најголемиот дел од тридимензионалната пешачка мрежа е приватно сопствеништво поврзано со трговски центри, во овие простори има строги правила за тоа што е дозволено, со силен притисок постојано нешто да се купува [23, 24].

Хонг Конг страда од огромен недостиг на вистински јавен простор [24]. Ова најдобро се гледа секоја недела, кога околу 350.000 странски помошнички (главно од Филипините и Индонезија) го имаат својот единствен слободен ден [24]. По закон, тие мора да живеат во домовите на своите работодавци, па во недела немаат каде да одат [24]. Бидејќи нивните плати се ниски, а кафулињата прескапи, тие се собираат со илјадници под пешачките мостови, на уличните тротоари и на отвореното приземје на култната зграда на HSBC дизајнирана од Норман Фостер [22, 24, 25].

5. Трагедијата на Choi Hung Estate

Еден од најпознатите симболи на јавното домување во Хонг Конг е „Choi Hung Estate“ (населба изградена во 1962 година, позната по своите згради со бои на виножито) [26]. Овде живеат околу 17.500 луѓе во заедница каде сопствениците на продавници ги знаат семејствата по име [26, 27]. Зградите се вешто дизајнирани со различна висина за да се намали чувството на густина [27].

Сепак, почнувајќи од 2028 година, оваа култна населба ќе започне да се руши со цел да се изградат нови, повисоки и погусти згради за да се додадат уште 1.800 нови станбени единици [28]. Иако математички ова изгледа оправдано поради огромната станбена криза (чекањето за социјален стан е речиси 5 години), реалната цена ја плаќаат жителите [28, 29]. Реконструкцијата ќе трае 20 години, што значи дека третина од жителите кои сега се на возраст над 65 години, ќе го поминат остатокот од својот живот на активно градилиште или преселени надвор од заедницата во која живееле со децении [29].

Како алтернатива, архитектите посочуваат кон европски примери како трансформацијата на социјална кула во Париз од страна на архитектите Лакатон и Васал [33]. Наместо уривање, тие ја обвиткаа постојната бетонска структура со зимски градини, ги зголемија становите за 25-30%, жителите не мораа да се иселуваат, а целиот проект чинеше половина од сумата потребна за уривање и повторно градење [33, 34]. Но, таквите пристапи бараат законска регулатива, каква што во Хонг Конг речиси и да не постои за заштита на модерното наследство – помалку од 150 згради во целиот град се заштитени со закон [32, 34].

6. Исчезнувањето на неонските светилки

Она што најмногу ја дефинира визуелната атмосфера на Хонг Конг и го инспирираше филмот „Ghost in the Shell“ се култните неонски реклами кои висат над улиците [36, 37]. Ова не беше само комерција туку уметнички занает каде мајстори со децении рачно ги виткаа стаклените цевки над оган [36, 44]. Рекламата го симболизираше самиот дуќан и се пренесуваше со генерации [37].

Поради строгите безбедносни прописи и високите трошоци за лиценцирање и сертификација (околу 15.000 HKD), сопствениците на продавници масовно ги заменуваат традиционалните неонски цевки со евтини, рамни ЛЕД светилки [38, 39]. Иако невладината организација „Tetra Neon Exchange“ се обидува да ги спаси и архивира неонските знаци во музеите, уникатната улична атмосфера неповратно исчезнува [39, 42].

Кога душата (Ghost) го напушта телото (Shell)

Хонг Конг е лекција за целиот свет. Економскиот мотор што го создаде овој неверојатен град – ефикасноста и профитот – сега работи со 100 пати поголема брзина, проголтувајќи сè пред себе каде секој квадратен метар мора финансиски да се оправда [41].

Работите како меморијата, историската патина, заедницата и идентитетот не можат лесно да се претстават во финансиските табели со бројки [41, 42]. Затоа тие се првите што исчезнуваат [41]. Без своите мемории и својата заедница, секој град, без оглед колку е модерно и ефикасно дизајниран, на крајот се претвора во само празна лушпа (Shell) која го изгубила својот дух (Ghost) [43].