Важни моменти на нашата независност

Триесет и пет години тивка револуција: Независноста на Македонија и долгиот пат на пресоздавање

8 Септември 1991 – 8 Септември 2026

На еден неделен ден во почетокот на септември 1991 година, граѓаните низ Македонија излегоа на гласачките места и одговорија на едно прашање: дали нивната република треба да стане суверена и независна држава? Повеќе од 95 проценти од оние што гласаа рекоа „ДА“. На улиците немаше тенкови, немаше барикади, немаше запалени села. Во федерацијата што веќе се лизгаше во најкрвавиот европски конфликт по Втората светска војна (до душа сега Украина го презема водството), Македонија направи нешто што никој друг не успеа - таа едноставно, мирно, замина.

Триесет и пет години подоцна, тој тивок чин останува темелното чудо на современата македонска држава. А трите и пол децении оттогаш се приказна за пресоздавање: за мала, копнена економија отсечена од распаѓачка федерација, принудена да го обнови својот индустриски идентитет од почеток - и, на начини што малкумина ги предвидуваа во 1991 година, на криво на право успеа во тоа.

Мирното заминување

Излегувањето на Македонија од Југославија стои самостојно во историјата на распадот на федерацијата. Додека Словенија водеше десетдневна војна, Хрватска тонеше во години опсада и гранатирање, а Босна во катастрофа, Македонија преговараше за својот пат. Претседателот Киро Глигоров - ветеран на сојузната политика со трпението на шаховски играч - обезбеди повлекување на Југословенската народна армија преку дијалог, собра ЈНА се што можеше, ама на долг рок мислам дека се исплатеше. До пролетта 1992 година, ЈНА го напушти македонскиот простор без ниту еден истрел.

Тој мир никогаш не беше бесплатен. Младата република го плаќаше со изолација. Грција се спротивстави на името и воведе блокада во средината на 1990-тите, затворајќи го пристаништето во Солун - природниот извозен/увозен канал за македонските производи. Санкциите на ОН против Србија ја прекинаа другата главна трговска артерија кон север. Држава чија економија беше вткаена во југословенските синџири на снабдување одеднаш ги најде двата краја на жицата пресечени. БДП се урна, инфлацијата скокна, а првите години на независност беа, економски, меѓу најтешките во Европа.

Сепак, институциите се одржаа. Во април 1992 година, денарот го замени југословенскиот динар, давајќи монетарен суверенитет. Во 1993 година, Македонија зазеде место во Обединетите нации. Државноста - оспорена, привремена, со неприфатливо име - стана реалност.

1990-тите: Преживување и темели

Првата деценија беше помалку за раст, а повеќе за тоа да не се исчезне. Приватизацијата ги демонтираше гигантските социјалистички комбинати - имињата од југословенската ера во металургијата, текстилот и машиноградбата се смалија, фрагментираа или исчезнаа. Но, истата деценија постави темели што ќе бидат исклучително важни подоцна.

Телекомуникациите се поместија први. Мобилната GSM мрежа започна со работа во 1996 година, а до крајот на деценијата интернетот пристигна преку академски мрежи и првите комерцијални провајдери, сеејќи го семето на она што ќе стане еден од најсветлите сектори во економијата. Фармацевтскиот производител Алкалоид - скопска институција постара и од самата Југославија - се модернизираше и се насочи кон извозните пазари, докажувајќи дека македонската индустрија може да ги достигне европските стандарди кога тоа е потребно.

2000-тите: Отворање на економијата

Откако ја преброди безбедносната криза во 2001 година, да не речеме контролирано наметната војна и Охридскиот рамковен договор што ја разреши, државата направи стратешка облога: ако не може да се натпреварува по големина, ќе се натпреварува по отвореност. Делумната приватизација на Македонски Телеком донесе голем странски капитал во инфраструктурата, ама и пари за набвака на украиско вооржување што ни се најде во конфликтот и кое го подарвиме после 23 годни назад во Украина. Радикално поедноставен систем на рамна даночна стапка - 10 проценти на корпоративниот и личниот доход - ја направи земјата една од најфискално конкурентните во Европа.

Одлучувачки инструмент, сепак, беа Технолошко-индустриските развојни зони (ТИРЗ). Овие слободни економски зони околу Скопје, Штип, Тетово и други градови понудија зелени терени, даночни олеснувања и забрзана администрација за странските производители. Тоа беше негламурозна политика со трансформативни последици. Сепак зоните ни завршија работа, ни ги вработија луѓето, барено оние што не се отселија по Германиии и слично.

2010-тите: Автомобилската деценија

Она што политиката на ТИРЗ привлече беше, пред сè, европскиот синџир на снабдување за автомобилската индустрија. Фабриката за катализатори на Johnson Matthey во Скопје порасна во најголем поединечен извозник во земјата, меѓу другото затоа што секој катализатор извезен до Македонија има и платина во себе, со што извозната вредност расте сериозно. Johnson Controls, Dräxlmaier, Kostal, Gentherm, Kemet, Amphenol и десетина други производители на компоненти изградија фабрики што вработуваат десетици илјади луѓе. Van Hool собра автобуси кај Скопје за пазарите низ Европа и Северна Америка. Dräxlmaier ја вработи цела Тиквешија, почнаа згради да се градат во Кавадарци :), кој престанаат да се прават уште од времето на Тито.

Во рок од една деценија, земјата некогаш позната по извоз на тутун, јагнешко месо и текстил, го обнови својот индустриски идентитет околу прецизни компоненти - кабли, сензори, катализатори, електроника. Денес, приближно три четвртини од македонскиот извоз оди во ЕУ, при што Германија апсорбира над една третина: најјасната можно мерка за тоа колку длабоко економијата е вткаена во европската индустрија. На долг рок ако рикне Автомобилската индустрија во Европа, тешко нас, ама да се надваме дека Кинезите ќе ги преземат европските фабрики, па ние ќе имаме кому да му бидеме добавувач во Европа.

Истата деценија донесе паралелна, потивка револуција во енергетиката и технологијата. Ветропаркот во Богданци - прв во земјава - почна да врти во 2014 година. Беше основан Фондот за иновации и технолошки развој (ФИТР) за поттикнување на домашни стартапи, добра идеја, ама се избербати со криминал. И домашниот ИТ сектор, изграден од компании како Seavus и локалните инженеринг центри на меѓународни фирми како Asseco (Pexim по Маедонски), Netcetera на Андреј и Endava, порасна од ниша во вистинска извозна индустрија, продавајќи македонски софтвер и инженерски талент на клиенти од Стокхолм до Сан Франциско.

2018–2026: Ново име, нови столбови, нова инфраструктура

Преспанскиот договор од 2018 година стави крај на 27-годишниот спор за името со Грција, а стратешките дивиденди дојдоа брзо: членство во НАТО во март 2020 година и формално отворање на преговорите за пристапување во ЕУ во 2022 година, сепак ЕУ стана едно големо разаочарување. За економија зависна од европската трговија и инвестиции члеството во НАТО го смали притисокот од некои ризици на национално ниво.

Последните години ги надоградија дигиталната и зелената инфраструктура врз индустриската основа. Комерцијалните 5G мрежи заработија. Владините услуги преминаа онлајн, иако сме далеку до добри во овој дел, нека напраат сега е-лична карта и да ги доусовршиме дигиталните регистри ќе сме на коњ.

Соларниот капацитет драматично се прошири - најсимболично во Осломеј, каде што фотоволтаичните панели сега произведуваат енергија на местото на поранешниот рудник за јаглен, речиси совршена слика за транзицијата што целата економија се обидува да ја направи. Суште сме слаби кон претприемачката заедница, скапи ни се банките и пртсиапот до капитал за фирми, за сметка на тоа ни цутат брзи кредити, тоа да го опраиме и да изградиме автопат до Охрид, Софија и до Ферезаи/Урошевац и да напраиме фунционална железница Белград-Скопје-Солун и Скопје-Софија, на коњ ќе бидеме, до тогаш треба да си изметеме по дома, да се средиме во судство (тешко да се реши ова), образование и здравство.

Честита годишнина

Триесет и пет години подоцна, книгата не е без своите долгови. Емиграцијата го исцеди талентот со децении; платите, иако растат, сè уште ги туркаат младите професионалци кон Германија и пошироко. Пристапувањето во ЕУ останува незавршено патување, ЕУ се повеќе личи на несерозен партнер и лажго, а институционалната реформа незавршена расправија. Прегледот на Државниот завод за статистика за годишнината се чита исто толку како дијагноза, колку и како прослава.

Но, годишнините се за перспектива. Земјата што гласаше на 8 септември 1991 година немаше сопствена армија, немаше валута, немаше место во ОН, блокирани граници на две страни и индустриска база дизајнирана за пазар кој повеќе не постоеше. Земјата што го одбележува датумот во 2026 година е членка на НАТО која преговара за пристапување во ЕУ, тивката работилница на германската автомобилска индустрија, регионален извозник на фармацевтски производи и софтвер, и - сè уште, после сè - републиката што докажа дека една држава може да се роди без војна.

Тоа прво достигнување останува најголемото. Сè што е изградено во триесет и петте години оттогаш се потпира на него.